هفته‌نامه یکان
شماره
۲

شکار ذره‌های شبح، یک‌ونیم کیلومتر زیر زمین

  • ایمان رحمانی · تحریریه هفته‌نامه
  • ۱۴۰۵/۰۸/۲۰
  • ۳ دقیقه مطالعه
آرشیو

همین حالا که این جمله را می‌خوانید، میلیاردها ذره‌ی نامرئی از بدنتان رد شدند و هیچ اثری هم نگذاشتند! دانشمندان بیش از ۳۵ کشور در عمق یک‌ونیم کیلومتری زمین، داخل یک معدن طلای قدیمی، مشغول ساختن غول‌پیکرترین تله‌ی دنیا برای شکار این «ذره‌های شبح» هستند.

یک آزمایش کوچک ذهنی: دستتان را جلوی چشمتان بگیرید. در همین یک ثانیه، میلیاردها ذره از کف دستتان عبور کردند. نه چیزی حس کردید، نه چیزی دیدید. این ذره‌ها «نوترینو» نام دارند و آن‌قدر کم با مواد اطرافشان برخورد می‌کنند که بیشترشان می‌توانند از کل کره‌ی زمین هم رد شوند و هیچ اتفاقی نیفتد!

به همین دلیل گاهی به آن‌ها «ذره‌های شبح» می‌گویند. نوترینوها جزو فراوان‌ترین ذره‌های جهان‌اند، اما هنوز از کم‌شناخته‌شده‌ترین‌ها هم هستند.

تله‌ای به بزرگی یک ساختمان پنج‌طبقه

در ایالت داکوتای جنوبی آمریکا، داخل یک معدن طلای قدیمی، کار ساخت آزمایشی به نام «دیون» (DUNE) جلو می‌رود. اردیبهشت امسال، مرحله‌ی تازه‌ای شروع شد: پایین بردن حدود ۴۵۰۰ تن فولاد به عمق نزدیک به یک‌ونیم کیلومتری زمین، برای ساختن بدنه‌ی آشکارسازها.

چند عدد از این پروژه:

  • هر کدام از دو آشکارساز اول حدود ۶۶ متر طول، ۱۹ متر عرض و ۱۸ متر ارتفاع دارد؛ تقریباً هم‌اندازه‌ی یک ساختمان پنج‌طبقه.
  • هر آشکارساز با حدود ۱۷ هزار تن «آرگون مایع» پر می‌شود.
  • این آرگون باید تا حدود ۱۸۴ درجه‌ی زیر صفر سرد بماند.
  • بیش از ۱۵۰۰ دانشمند از بیش از ۳۵ کشور در این پروژه همکاری می‌کنند.

چرا این‌قدر زیر زمین؟

سطح زمین دائماً زیر بارش ذره‌هایی از فضاست که «پرتوهای کیهانی» نام دارند. این ذره‌ها برای آشکارسازی به این حساسی مثل سروصدای یک مهمانی شلوغ‌اند و نمی‌گذارند صدای آرام نوترینوها شنیده شود.

یک‌ونیم کیلومتر سنگ بالای سر آشکارساز، مثل یک سپر عظیم، بیشتر این مزاحم‌ها را می‌گیرد. اما نوترینوها؟ آن‌ها به‌راحتی از همه‌ی این سنگ‌ها عبور می‌کنند!

شلیک از ۱۳۰۰ کیلومتر دورتر

قسمت شگفت‌انگیز ماجرا اینجاست: دانشمندان قرار است در آزمایشگاه «فرمی‌لب» در ایالت ایلینوی، پرتویی از نوترینو بسازند و آن را از دل زمین به سمت داکوتای جنوبی بفرستند؛ مسیری حدود ۱۳۰۰ کیلومتری.

نیازی به تونل نیست! نوترینوها مستقیم از میان سنگ‌ها و خاک عبور می‌کنند. از میلیاردها نوترینوی این پرتو، فقط تعداد بسیار کمی با اتم‌های آرگون برخورد می‌کنند و ردی کوچک از خود به جا می‌گذارند. همین ردهای کوچک، گنج دانشمندان است. هدف این است که اولین پرتو تا سال ۲۰۳۱ میلادی به آشکارساز برسد.

شاید جواب یکی از بزرگ‌ترین معماهای جهان، در دل یک معدن طلای قدیمی پیدا شود.

معمایی به بزرگی کل جهان

طبق نظریه‌های فیزیک، در لحظه‌های اول پیدایش جهان باید به همان اندازه که «ماده» ساخته شد، «پادماده» هم ساخته می‌شد. ماده و پادماده وقتی به هم برسند، همدیگر را نابود می‌کنند. پس اگر دقیقاً هم‌اندازه بودند، امروز نه ستاره‌ای وجود داشت، نه سیاره‌ای و نه خود ما!

اما ما اینجا هستیم. یعنی جایی، به دلیلی، ماده برنده شده است. دانشمندان امیدوارند نوترینوها سرنخ این راز را در دست داشته باشند. به گفته‌ی گردانندگان پروژه، این پژوهش‌ها ممکن است در آینده به پیشرفت در ارتباطات و تصویربرداری پزشکی هم کمک کنند.


چالش ریاضی این هفته

نوترینوها تقریباً با سرعت نور حرکت می‌کنند؛ یعنی حدود ۳۰۰ هزار کیلومتر در ثانیه.

  • مسافت: حدود ۱۳۰۰ کیلومتر
  • زمان سفر = مسافت ÷ سرعت

حالا نوبت شماست: سفر یک نوترینو از فرمی‌لب تا آشکارساز چند هزارم ثانیه طول می‌کشد؟ این زمان را با یک پلک زدن مقایسه کنید که حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزارم ثانیه است. نوترینو در یک پلک زدن شما چند بار می‌تواند این مسیر را برود؟

دانشمندان سال ۲۰۳۱ چه کسانی‌اند؟

وقتی اولین نوترینوها در سال ۲۰۳۱ به آشکارساز برسند، بسیاری از شما دانشجو خواهید بود. پروژه‌هایی مثل «دیون» ده‌ها سال کار می‌کنند و به نسل تازه‌ای از فیزیک‌دانان، مهندسان و برنامه‌نویسان نیاز دارند.

پس شاید کسی که بالاخره راز پیروزی ماده بر پادماده را کشف می‌کند، همین حالا پشت یکی از نیمکت‌های مدرسه‌ی ما نشسته باشد!

ا
نویسنده‌ی این شمارهایمان رحمانی
تحریریه هفته‌نامه

شماره‌های دیگر